سپهر اقتصاد

حسین صادقی: قم پژوه

شهر قم با همه اهمیتی که در تاریخ داشته است، معلوم نیست که از چه زمانی به صورت شهر در آمده است، اما آنچه مسلم است آن که این شهر، قرنها پیش از اسلام وجود داشت مورخان قدیم، بعضی از حاکمان قم را که در دوره پادشاهان ساسانی ایران بر این شهر حکومت کرده اند، نام برده اند. فردوسی نیز در چند مورد از شاهنامه به نام این شهر اشاره کرده است، اضافه  بر این، با توجه به محل اصلی قم که خرابه های آن هم اکنون در یک کیلومتری مشرق شهر مشاهده می گردد و همچنین از نام های قرای اطراف شهر و وضع زندگانی سکنه این قرا، شکی باقی نمی ماند که شهر قم برخلاف نوشته یاقوت حموی – جغرافیدان بزرگ اسلامی – از شهرهای مستحدثة دورة اسلامی نیست، بلکه قرنها پیش از اسلام، وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است. نام قم و توصيف زعفران قمی در کتاب «خسرو کو اذوان و ریذک» از آثار زمان ساسانی ذکر شده است.

این شهر پس از ظهور اسلام نیز از اهمیت زیادی برخوردار بوده است. ولی با این همه تاریخ پر فراز و نشیب و پیچیده ای که داشته این شهر، در مقایسه با دیگر شهرهای ایران، متون پژوهشی منظمی که ویژه رجال این شهر، دستاوردهای فرهنگی آنان، تاریخ و جغرافیای تفصیلی و گسترده ای در مورد آن و نواحی اطراف و پیرامون آن، کمتر وجود دارد. با اینکه از دیرباز پایگاه علم و فرهنگ و محل تمرکز و تجمع دانشمندان، عالمان و مورخان بوده است. با همه شیفتگی و اهمیتی که شیعیان و عالمان به این شهر داشته و دارند، در مورد تاریخ و جغرافیای آن به صورت عام، اقدام اندکی صورت پذیرفته است و آثار انگشت شماری درباره آن به رشته تحریر در آمده است. با این حال، همین تعداد کم از آثار و تالیفات، بیشترینشان در نوع خود بسیار گرانبها و مهم هستند، و حتی برخی از آنها کم نظیر به شمار می روند.مانند تاریخ ارزشمند قم .

تاریخ قم

اثری در تاریخ و جغرافیای شهر قم با برخی اطلاعات درباره فرهنگ و جامعه این شهر تا سده ۴ق/۱۰م تأليف حسن بن محمد قمی ( پس از ۱۳۷۸ق/۹۸۸م)، درباره مؤلف، آگاهی ما در بیشتر موارد تنها متکی بر همین کتاب است که اینک فقط ترجمة ناقصی از آن به زبان فارسی در دست است  بروکلمان تاریخ درگذشت او را ۴۰۶ق دانسته است که مستند آن معلوم نیست

ابن طباطبا  که به اصل کتاب دسترسی داشته، نسبت مؤلف را به اشعریان از طوایف مهم ساکن شهر قم رسانده است  ، که به نقل از ماخذ دیگر از او با نسبت «شانی» یا «شیبانی» یاد می کند؛ . مؤلف خود را «المنجم» نیز خوانده است .و از چند اشاره او چنین برمی آید که با تاریخ گذاری ایرانی آشنا بوده است  بعید نیست که او شغل دیوانی داشته، و احتمالا از دانش وی در گاهشماری برای امر خراج استفاده می شده است

برادر مؤلف، ابوالقاسم علی مدتی حاكم قم بوده، و مؤلف به تصریح خود، بیشتر اخبار و آگاهیها درباره قم را در زمان حکومت وی جمع آوری کرده است .

قمی بر مذهب تشیع اثنا عشری بوده است و نشانه های صریحی در این باره از کتاب او به دست می آید  مؤلف به ابوالفضل ابن عميد، وزیر ادیب آل بویه نزدیک، و با وی هم نشین و معاشر بوده است. وی همچنین از ابوعبدالله حسین بن علی ابن بابویه قمی، برادر شیخ صدوق حدیث نقل کرده است

ماية شهرت قمی همین کتاب است که به گفته خود وی کتاب قم نام داشته  و آن را به عربی و برای صاحب بن عباد نوشته بوده است  وی نخست قصد داشته است کتاہی مشتمل بر «اخبار عرب أشعریه که به قم نزول کردند» بنویسد، اما بعد هدف خود را گسترش داده، و کتابی جامع درباره قم رقم زده است قمی در سبب تصنیف کتاب می گوید،؛ «از آن گاه باز که ابوعبدالله حمزة بن حسن اصفهانی کتاب اصفهان تصنیف کرد و در شرح قصص و اخبار قم هیچ شروعی نگرد و برادرم، ابوالقاسم علی بن محمد بن حسن الكاتب مرا گفت که چون به شهر قم رسیدم، تفحص بسیار کردم، باشد، که کتابی از اخبار قم به دست آرم، مقدور نشد؛ پس به غایت من حريص گشتم بر تصنیف این کتاب …»

اصل عربی کتاب قمی تاکنون به دست نیامده، و آنچه از این کتاب امروزه در دست است، ترجمه  است از ۵ باب کتاب که در حدود سال ۸۰۵ یا ۸۰۶ق به دست تاج الدین حسن بن بهاء الدین علی بن حسن بن عبدالملک قمی، از فضلای قم ، برای خواجه ابراهیم صفی، حاکم قم  به انجام رسیده است. در سده های گذشته نیز تنها همین ترجمه در دسترس مؤلفان بوده است  با این همه، به استناد بعضی شواهد، می توان گفت که متن عربی و کامل کتاب تا اواخر دوره قاجاریه موجود بوده است

در پاره ای از ماخذ متاخر، تاریخ ترجمه ۸۶۵ق یاد شده است که يقينا درست نیست، و ظاهرا بر اثر تصحیف “ست ” به ” ستین”

در برخی نسخه ها، این اشتباه پدید آمده است. در نسخه کهنی از این ترجمه که در کتابخانه مرعشی (شم ۱۷۱۵) موجود است، تاریخ کتابت آن ۸۳۷ ه.ق . آمده است

در این کتاب اخبار خاصی وجود دارد که در اغلب تواریخ عمومی دیده نمی شود و حاوی مباحثی است که فقط مخصوص به آن است و از این جهت اهمیت ویژه ای دارد. این کتاب در ۲۰ باب و در ۵۱ فصل تنظیم شده بود، اما از همه کتاب فقط ابواب پنجگانه اول باقی مانده و بقیه آن مفقود شده است. ابواب بیست گانه کتاب حاوی مباحث متعددی است و علاوه بر تاریخ قدیم و جدید قم، وضع شهر و منطقه قم در زمان مؤلف و گروه های تشکیل دهنده مردم قم و سازمان اداری شهر و شیوه های زمین داری و نظام آبیاری منطقه و تعلقات دینی و مذهبی مردم و مباحث دیگر را شامل می شده است. ابواب بیست گانه کتاب خود گویای ارزش آن بوده و ابوابی که باقی مانده حکایت از دقت نویسنده در تنظیم کتاب دارد. این ابواب به شرح زیر است:

۱. تاریخ شهر و منطقه و جغرافیای شهری اعم از حدود و مساحت و مسافات و راهها و پل ها و مساجد و حمام ها و سراهای بازرگانی و میدان ها و سایر تأسیسات عمومی و روستاها و انهار و کاریزها و آثار قدیمی و عقاید عامه و فضایل منتسب به قم و غیره؛

۲. تاریخ مساحی های شهر و تعیین خراج از دوران ساسانیان تا سال ۳۳۰ ق و رسوم صدقات و وجوه اموال و احکام زمین تا زمان نویسنده؛

۳. تاریخ حضور طالبیان در قم و انساب آنان؛

۴. تاریخ حضور اعراب اشعری در قم؛

۵. اخبار رجال عرب اشعری قم و پیشینیان آنان در ایام جاهلیت؛

۶. انساب عرب و فضیلت یمن و نسب شناسی قحطانیان؛

۷. اخبار اعراب ساکن در قم و آن دسته از اینان که به مرتبه ریاست و بزرگی رسیده

بودند؛

۸. تاریخ حوادث مشهوری که میان این دسته از اعراب واقع شده بود؛

9. تاریخ والیان و حاکمان و عمال دیوانی قم از عرب و عجم در دوران اسلامی؛

۱۰. تاریخ ورود اسلام به قم و بیان فضایل ایرانیان قدیم و جدید قم؛

۱۱. تاریخ حکومت والیان و حکام قم، مشتمل بر احوال ۲۰۱ نفر از سال ۸۹ تا سال ۱۳۷۸ق، و تاریخچه تبدیل قم به منطقه ای مستقل از اصفهان و نقاط دیگر؛

۱۲. تاریخچه قضا و قضاوت و قاضیان منتخب و یا منصوب؛

۱۳.تاریخ حیات پیامبر اسلام از ولادت تا هجرت و ذکر برخی اخبار و سنن خلفا و

حوادث قم و برخی دیگر از شهرهای اسلامی تا آخر سال ۳۷۸ ق

۱۴. تاریخچه انواع اراضی پادشاهی و سلطانی و مبالغ خراج و سهام آن تا سال های ۳۶۶ و ۳۶۷ ق؛

۱۵.تاریخچه موقوفات و دایر و بایر قم و اسامی متولیان عرب و عجم آن موقوفات و کیفیت تبدیل آنها به اقطاعات؛

 ۱۶. شرح احوال ۲۸۰ نفر از علمای معروف قم و آثار و روایات ایشان؛

۱۷. شرح احوال برخی از ادبا وكاتبان و فلاسفه و مهندسان و منجمان و استنساخ کنندگان کتاب؛

۱۸. شرح احوال بیش از ۱۷۰ نفر از شاعران قم و آوه و بیان بعضی اشعار فارسی و

عربی آنان؛

۱۹. درباره یهودیان و زردشتیان و مسیحیان قم؛

۲۰. بعضی اخبار متفرقه درباره خصوصیات قم و بعضی عجایب دنیا و عمر پیامبران و شمار ایشان و مختصری از اخبار ملوک عرب و عجم و بعضی اخبار امم عالم از حضرت آدم تا زمان هجرت پیامبر اسلام و اخباری درباره اعراب دوره جاهلیت و مذاهب و اصنام ایشان و بعضی روایات درباره توحید و اخباری درباره خصوصیات قبيلة قریش و بنی هاشم و شهرهای مکه و مدینه و اخبار ویژه از شیعه.)

تاریخ قم بر پایه برخی کتاب ها و اخبار شفاهی رایج در قم و اطلاعات و دیده ها و شنیده های شخص نویسنده تدوین شده و ابواب و فصولی که به اوضاع قم در قرون اسلامی پرداخته دقت و اعتبار بسیاری دارد. او خود در ضمن مطالب کتاب به بعضی از مراجع و کتاب هایی که از آنها استفاده کرده، اشاره نموده است و نکته جالب توجه اینکه بسیاری از این کتاب ها در دوره اسلامی و پیش از شخص نویسنده تالیف شده است. او بیشتر اخبار قم را در سالهای حکومت برادرش، ابوالقاسم علی بن محمد بن حسن الكاتب، بر هم جمع آوری کرده و بعضی از آن را از افواه مردم شنیده و بر بعضی دیگر خود وقوف یافته است و در ادامه نوشته است که «من بیشتر از آنچه درین کتاب مسطورست از کتاب های بلدان و بنیان وتواريخ خلفا و از کسانی که ایشان را معرفتی و خبری و دانشی بوده بدان یادگرفتم و از صحف و دفاتر و موجوده به نزدیک ایشان بیرون اوردم»

نثر ترجمه کتاب ، ساده و روان و محکم است، گاه آثار ترجمه در آن به نظر می رسد و نمونه هایی از نثر سده ششم نیز در آن به چشم می خورد. برای مثال، باء تأكید در جلو فعل نھی یا نفی ( مانند بنماند و بنداند ے ص ۷۰، ۸۷) و استفاده از کلمات مترادف (مانند حرب و جنگ

به ص۱۰۰). همچنین برخی اصطلاحات فارسی اصیل در کتاب به کار رفته که همچنان میان کشاورزان رایج است (مانند گنگ به معنای تنبوشه سفالین که در زیرزمین تعبیه می کردند تا آب در آن جریان پیدا کند  ص ۴۲؛ وز به معنای چوبی که با آن آب را قسمت می کردند ص ۴۳ کتاب . از ویژگیهای این کتاب در برداشتن مطالب بسیاری در باره کشاورزی قم است که در منابع اصلی و قدیمی کمتر می توان بدانها دست یافت؛ از جمله چگونگی  مساحی ، و کیفیت تعیین خراج در هر چیز و چیزهایی که مشمول خراج نمی شده، نحوه تقسیم آب رودخانه و کاریز و چگونگی تهیه آب آشامیدنی. همچنین تاریخ قم مفصلترین و معتبرترین سند در باره وضع مالک و زارع در ایران آن روزگار  به شمار می آید.مجلسی نیز این کتاب را معتبر دانسته است. با اینهمه، کتاب خالی از اشتباه نیست که یا از خود مؤلف است و یا مترجم یا نسخه نویسان وارد متن کرده اند. برای مثال، ابو الحسن، حسین (یا علی) بن حسین بن حسین بن جعفر بن    محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق علیه السلام، فرزند زاده امام حسن عسکری علیه السلام نوشته شده است . در حالی که او نواده عموی امام حسن عسکری بوده است  مورد دیگر موضوع اسارت احوص بن سعد بن مالک به دست حجاج بن يوسف، پس از قیام زید بن علی بن حسین است که با توجه به اختلاف تاریخ فوت حجاج بن یوسف (۹۵ با ۹۷) و قیام زید (۱۱۸ یا ۱۲۱) در زمان هشام بن عبدالملک، احوص نمی توانسته اسیر حجاج بوده باشد. این احتمال می رود که در اصل يوسف بن عمر ثقفی از خویشاوندان حجاج بوده، که زید را نیز او به قتل رساند.

متن موجود تاریخ قم را نخستین بار جلال الدين طهرانی از روی نسخه تحریر شده در در ۱۳۱۳ش در تهران منتشر کرد .