مجموعۀ تاریخی گنبدسبز و امامزاده علی ابن جعفر(ع) (از آثار قرن هشتم هجری)
سپهر اقتصاد-حسین صادقی :دبیر تاریخ و قمپژوه و نویسنده کتاب قم :نگینی در دل کویر”
بعد از مرگ ابوسعید ایلخانی حکومتهای مستقل در مناطق مختلف ایران از جمله عراق عجم (سلطان آباد، اراک، کاشان، دلیجان و قم) شکل گرفت که شیعه بودند و یکی از این حکومتهای محلی خاندان آلصفی بود که در قرن هشت هجری قمری در دوره ایلخانی در قم شکل گرفت و شش نفر از این خاندان فرمانروای مستقل قم شدند که خدمات ارزشمندی انجام دادند و برج آرامگاهی گنبد سبز متعلق به این دوره است.
این مجموعه از سه گنبد شمالی، میانی و جنوبی تشکیل شده ؛گنبد میانی که از زیباترین برجهای آرامگاهی بوده، از تزئینات بیشتری برخوردار است. آرامگاه خواجه علی صفی، فرزند او جلال الدین و برادرش عمادالدین محمود قمی به تاریخ ۷۹۲ هجری قمری ذکر شده است.
معمار و گچبر گنبدها علی بن ابی شجاع از گچبرهای معروف دوره ایلخانی است که طبقه دوم گنبد سلطانیه، بنای امامزاده خدیجه خاتون، شاهزاده احمد و سید سربخش در قم از دیگر هنرنماییهای این معمار است. نمای بیرونی گنبد میانی به صورت دوازده ضلعی و دارای پانزده متر ارتفاع است گنبد را به صورت دو پوسته گسسته رک طراحی شده و پوسته خارجی شانزده ۱۶ ترک دارد و با کاشی فیروزه فام از بیرون تزئین شده و پوسته داخلی به شکل عرقچین اجرا شده است که تهویه هوا بین آن صورت میگیرد.
در قسمت مرکزی بنا ترنج بسیار زیبایی وجود دارد و سوره آلعمران و بعد به صورت دوازده ردیف اسامی علی و محمد گچ بری شده است و در قسمت شانزده ضلعی بنا آیه یک تا هشت سوره دهر به خط کوفی بسیار زیبا طراحی شده و در قسمت هشت ضلعی بنا که معمولا هم نام مدفونین ذکر میشود اسامی خواجه علی صفی، امیر جلالالدین و عمادالدین محمود قمی به سال۷۹۲ق حک شده و در دور تا دور بنا سوره یاسین با خط ثلث به کار رفته و طرح سکه بهار آزادی به این صورت که شش بار نام علی نوشته شده در این بنا وجود دارد. لذا گنبد میانی بنای پرکاری است و با وجود نقوش اسلیمی و آیات قرآن ترکیبی از معماری ایرانی و اسلامی را دارا است.
ویلبر آلمانی و نصرتالله مشکوتی معتقدند بنای گنبد شمالی نسبت به دو گنبد جنوبی و میانی قدیمیتر است: گنبد شمالی از بناهایی است که تحت عنوان پلان مرکزی میشناسیم و تقریبا نیم نگاهی به گنبد سلطانیه دارد و سبک آن ایلخانی است، یکی از جالب ترین قسمتهای گنبد شمالی کتیبه سوره الرحمن است که حدود ۱۳۰ متر گچبری شده که لازمه این کار محاسبات دقیقی بوده و ایوانهای این گنبد از بیرون دو طاقنما دارد و از داخل هم دارای یک شمسه و مقرنس کاری شده و در قسمت شانزده ضلعی بنا هم الله، محمد و علی به صورت مربع در وسط کتیبه وجود دارد و از آنجایی که کتیبه مختص به اسامی مدفونین از بین رفته در این خصوص اطلاعاتی وجود ندارد امّا عباس فیض در گنجینه آثار معتقد است مقبره مجدالملک براوستانی وزیر مقتول برکیارق سلجوقی و خواجه برهانالدین وزیر اوزون حسن آققویونلو در این بنا قرار گرفته است.
گنبد جنوبی مدفن خواجه اصیلالدین و فرزندش علی اصیل به سال ۷۶۱ق است و گنبد برج آرامگاهی جنوبی یا دچار تخریب و آسیب دیدگی شده و یا نیمه تمام مانده لذا تنها دارای پوسته داخلی کروی شکل است.
معتقدم دو شخصیت هستند که میتوان برای آنها همایش گرفت: یکی علی بن ابی شجاع از گچبرهای قرن هشت قمری ایلخانی است و دیگری حسن معمار قمی سازنده ایوان طلا، تیمچه فرش و گنبد زیبای شاه حمزه که تلفیقی از گنبد و گلدسته است.
ساخت گنبد شانزده ضلعی مخروطی بالای این بناها را به دلیل محافظت در برابر باران و ساخت دو پوسته گسسته آن به منظور تلطیف و تهویه هوا و جلوگیری از رانش است
این مجموعه از دوره قاجار به بعد بارها مورد مرمت و بازسازی قرارگرفته است و میراث فرهنگی هم در آن کاوشهای در دهه هشتاد در محوطه انجام داده است و بارها مرمت و احیا شده است.
امامزاده علی بن جعفر(ع) و محمد بن موسی الکاظم(ع) درب بهشت
براساس لوح موجود بر روی سنگ قبر پرداخت. مقبره متعلق به علی بن جعفر الصادق(ع) و محمد بن موسی الکاظم(ع) است و بر طبق روایت امام رضا(ع) برای اهل بهشت هشت درب هست که یکی از آنها برای اهل قم است. پس خوشا به حالشان.
قدمت بنا متعلق به اوایل قرن هشتم قمری و از نظر معماری و تزئینات هنری هم طراز با بناهای همچون گنبد علویان همدان، مدرسه حیدریه قزوین و بقعه پیر بکران در اصفهان است نمای بیرونی به شکل هشت ضلعی با جدار آجری و نمابندی به رنگ فیروزه با ارتفاع تقریبی چهار متر و فضای داخل بنا بصورت مربع به ابعاد پنج و نیم با طاق نماهای کوتاه به دهانه سه و عرض یک در هر یک از اضلاع لست. بانی بنا بر طبق کتیبه موجود در داخل بنا (در قسمت هشت ضلعی بنا عطاملک میرحسینی به گفته عباس فیض در عصر الجایتو ریاست دیوان مظالم ایلخانان را داشته است. کاشیهای کوکبی زرین فام بیش از ۹۴ پارچه کاشی با نقوش گیاهی و حیوانی و کتیبههای به خط نسخ شامل آیات قرآن، روایات مذهبی و ابیات فارسی که زینت بخش موزههای ایران و جهان است. ساخت محراب زرین فام زیبا به سال ۷۴۳ قمری توسط استاد هنرمند یوسف بن علی بن محمد بن ابی طاهر کاشی از بازماندگان خاندان هنرمند ابی طاهر است. انتقال کاشیهای نفیس ازاره و مرقد به موزه ملی ایران و حرم مطهر حضرت معصومه(س) در سال ۱۳۱۴ش قسمتهایی از کاشی بنا قبل از انقلاب توسط افراد سودجو با کشتن خادم امامزاده به سرقت رفته و اکنون در موزه آلبرت ویکتوریا در لندن نگهداری میشود.
ایوان ورودی بنا احتمالا الحاقی از دوران فتحعلی شاه قاجار به ارتفاع هشت متر است که مزین شدن سقف ایوان به صورت مقرنس و لچکی پیشانی و بدنهها با کاشیهای معرق فیروزهای صادقی به وجود کتیبهای در چهار سطر با نام «الله» و سپس «توحید» و نیز نام «ناصرالدین شاه» و «محمدطاهر قطاع» در درگاه ورودی میان ایوان در سال ۱۲۶۹ قمری اشاره کرد و نیز کتیبهای به خط نستعلیق برجسته روی سنگ سفید در چهار سطر در و صف منزلت علی بن جعفر توسط مرحوم «عباس کریم خانی» به سال ۱۳۲۰ش در بالای درب ایوان شمالی مدخل اصلی بنا اشاره داشت و در پایان جلسه استاد میرقیصری هنرمند ممتاز سفال به کاشیهای زرین فام ارزشمند امامزاده اشاره کرد و توضیحاتی در مورد ساخت این کاشی و نمونههایی از کاشی زرین فام ساخت خود را به بازدید کنندگان نشان داد و در حال بازآفرینی این کاشیهای زیبای زرین فام است. انشاءالله در جلسهای اختصاصی با بازدید میدانی ساخت سفال زرین فام در خدمت این استاد چیرهدست و توانا خواهیم بود.
