سپهر اقتصاد- ابوالفضل قیامی: قم پژوه
بازار بزرگ قم، یادگار دوران قاجار (ناصری) و نماد معماری سنتی ایران است.
بازار نو در امتداد بازار کهنه (صفوی – ایلخانی) به طول تقریبی یک کیلومتر و عرض تقریبی شش متر (با ارتفاع و عرض بیشتر همراه با تزیینات آجری) تا دروازه تهران (پل علیخانی) ساخته شد. (به همین دلیل آن را بازار نو گفتهاند.)
مجموعه دو بازار کهنه و نو، در سال ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۹۳۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران ایران به ثبت رسیده است.
این بازار همانند غالب بازارهای سنتی ایران، بهویژه در مناطق مرکزی، سر پوشیده با ساختار گنبدی است.
این سبک معماری، متناسب با موقعیت اقلیمی مناطق گرمسیر و حاشیه کویر است.
هوای معتدل داخل بازار، در سرمای زمستان و گرمای تابستان، به دلیل همین ساختار معماری است. تهویه هوا و نور بازار، از طریق دریچههایی در سقف و دو طرف این گنبدها است. مصالح به کار رفته در این بازارها عموما خشت، آجر، گل و سنگ است.
موقعیت فعلی بازار قم (بعد از تخریب دوران پهلوی اول ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۴) شامل:
یک. راسته بازار؛ در امتداد غربی شرقی، حدفاصل (بازار مسگرها – خیابان باجک) تا بازارچه حسینآباد و خروجی شرقی (خیابان آذر)
دو. بخش جانبی در امتداد جنوب به شمال با ورودی از سه راه بازار که به راسته بازار منتهی میشود.
سه. بخش جانبی (چارسوق – بازار کفاشها) در امتداد غربی به شرقی، با ورودی از چهار راه بازار منتهی به بخش جانبی جنوب به شمال است.
چهار. تیمچه بزرگ فرش
پنج. تعدادی سرای جانبی (بزازها، صدر اعظم، شین ، همدانیها، حاج عسگرخان، عباسقلی، بلیتیها، حاج میرزا)
بخشی از سراهای بازار به پاساژ تبدیل شده است. (پاساژهای حجت، قائم، بوعلی سینا)
شش. تعدادی مسجد (ملاجعفر، مسگرها، امام حسینع و دو مسجد کوچک بدون نام)
هفت. یک باب حمام (حمام حاج عسگرخان که هم اکنون به صورت مردانه و فعال است.)
در محل پاساژ حجت فعلی نیز یک باب حمام بوده که تخریب شده است.
هشت. تعدادی کوچه باریک در مسیر بازار وجود دارد که به محله باغپنبه و تکیه یزدیها راه دارد.
بازار نوی قم، حد فاصل ورودی غربی بازار کهنه تا دروازه ورودی قم (دروازه تهران – پل علیخانی) احداث شده بود که بخش غربی آن، حدفاصل پل علیخانی تا سه راه بازار کنونی در دوره پهلوی اول کلا تخریب و با احداث خیابان آذر، بخشهای عمده ای از سراهای ضلع جنوبی بازار و دو تیمچه بازار نیز (کوچکتر از تیمچه باقیمانده) تخریب شد.
هماکنون باقیماتده این سراها، در ضلع شمالی خیابان آذر (حد فاصل پل علیخانی تا چهار راه بازار مثل سرای علیشاهی و پاساژ صفا) و ضلع جنوبی خیابان آذر (حد فاصل چهار راه و سه راه بازار تا تقاطع خیابان عمار یاسر) فعال و نیمهجان بازسازی شده است.
بازار کفاشها (بازار ارسی دوزها) نیز بخش جدا شده از بازار بزرگ قم است.
این بازار دارای دو ورودی، یکی جنوبی که از طرف میدان آستانه (کوچه ننه عباس) و دیگری شرقی است که از طرف خیابان ارم (فعلا پیاده راه) است.
چهار راه بازار فعلی، چهار سوق بازار قدیم بوده است:
یک راه به طرف دروازه ورودی شهر (دروازه تهران – پل علیخانی)
یک راه به طرف بازار مسگرها (ابتدای خیابان باجک فعلی)
یک راه به طرف حرم (سلامگاه، قبرستان بابلان و میدان آستانه فعلی)
یک راه به طرف راسته بازار (سه راه بازار فعلی و ورودی جنوبی بازار)
در حال حاضر بخشی از بازار به عنوان چارسوق شناخته میشود که از ورودی غربی (چهار راه بازار) و از سه راه بازار (ورودی جنوبی) قابل دسترسی است. این بخش از بازار که هماکنون غالب مغازههایش کفشفروشی است با بازار کفاشهای خارج از بازار بزرگ، از طریق همین چارسوق ارتباط داشته و خیابان آذر فعلی ارتباط این دو قسمت را قطع کرده است.
در دوران قاجار، شهر قم فاقد خیابان و راه عبوری از داخل شهر بوده است. مسافرانی که از جاده تهران و دروازه تهران (پل علیخانی) وارد شهر میشدند الزاما بایستی از مسیر درون بازار به گذرها و محلات مختلف میرفتند. (بخشی از کوچههای جانبی موجود به طرف محله باغپنبه و عربستان گواه این روایت است.) ارتباط کوچههایی که به طرف محله الوندیه و عشقعلی متصل میشده، با احداث خیابان آذر قطع شده است.
مسافرانی که از طرف تهران و از مسیر قم، به طرف کاشان میرفتند، الزاما از درون بازار نو و کهنه عبور کرده و در محدوده چهلاختران و درخت پیر به طرف محله سرحوض رفته و از طریق محلات سنگ سیاه و دولتخانه، از دروازه کاشان و کنار گنبد سبز و علی بن جعفر از شهر خارج میشدند.
در جریان بمباران هوایی رژیم عراق به بازار قم خسارات زیادی وارد شد که در نتیجه آن حدود دوازده دهانه طاق به طور کلی تخریب و به تعدادی مغازه و یک باب حمام آسیب وارد شد.
