سپهر اقتصاد-سید محسن محسنی: قم پژوه
براساس تحقیقاتی که دکتر محمد سلیقه، استاد دانشگاه خوارزمی انجام دادهاند (حسب سخنرانیهای ایشان در بنیاد قمپژوهی) میزان گرمشدن هوای قم در پنجاه سال اخیر بیشتر از میانگین جهانی و کشوری است. این بد – پدیده عوارض بسیاری در پی دارد ازجمله:
۱. مصرف بیشتر انرژی
۲. مصرف بیشتر آب
۳. از بین رفتن برخی گونههای جانوری و گیاهی
۴. تبخیر بیشتر آب
۵. کاهش بازدهی افراد و نیروی انسانی ساکن
۶. افزایش بادهای شرقی که موجب افزایش ریزگرد در تابستان میشوند.
۷. میرایی/ فرسودگی بیشتر دستگاههای صنعتی و خانگی
۸. از همه مهمتر از بین رفتن تقریبا کامل بارندگی منجمد (برف)
۹. از بین رفتن برخی گونههای گیاهی و جانوری که پیشتر در قم وجود داشتند.
علتهای افزایش گرمایی قم
۱. توسعه بیرویه شهر
۲. افزایش خودروها و موتورسیکلتها که هر کدام به صورت جزیره گرمایی کوچکی عمل میکنند.
۳. از بین رفتن باغات داخل و اطراف شهر تقریباً بهطور کامل و مزارع بهطور نسبی
۴. وسایل گرمازای خانگی از جمله آبگرمکنها و اجاقگازها و بخاریها
۵. قطع آبهای ورودی و سطحیِ رودخانهها به پهنه قم به علت زدن سدها و بندها و برداشت آب در بالادست
۶. وسائل و دستگاههای گرمازای صنعتی
۷. از بین رفتن کامل در برخی جاها و یا نسبی پوشش گیاهی در پهنه قم
۸. استفاده از موادی در نماها و رویه ساختمانها که موجب جذب و حفظ گرما در خود و در محیط اطراف میشوند ازجمله نماهای رومی و سنگی و سقفهای فلزی شیروانیها
۹. زبالهسوزی و لاستیکسوزی
۱۰. سوفالیسوزی (سوزاندن بازمانده محصولات کشاورزی) و نیزارسوزی که بارها و بارها در کف رودخانه اتفاق افتاده است.
۱۱. نیروگاه حرارتی قم
۱۲. خشکشدن تدریجی یا کامل تالابها و دریاچههای اطراف قم از جمله تالاب مُرّه و دریاچه نمک و حوض سلطان
۱۳. تخلیه آبخوانهای پهنه قم از طریق چاههای عمیق و نیمه عمیق
۱۴. صدور مجوز بهرهبرداری معدن بر روی ارتفاعات برفگیر و آبخیزها (منظور از آبخیزها جاهایی است که استعداد بارشگیری و خیزانندگی آب برای جاریشدن را دارند.)
برخی راههای کاهندگی گرماافزایی
۱. در حوزه ساختمانسازی استفاده از مصالح و مواد کمتر گرمازا و گرمانگهدار
۲. استفاده از رنگهای روشن برای نما و رویه ساختمانها (منظور از رویه، قسمتیهایی از ساختمان است که با هوا تماس مستقیم دارد اعم از حیاط و بام و دیوارهای جانبی)
۳. افزایش و توزیع فضای سبز مناسب با اقلیم قم
۴. حذف نیروگاه حرارتی و جایگزینی با انرژی خورشیدی در بازه زمانی معقول
۵. استفاده از آسفالتی که کمترین ظرفیت نگهدارندگی برای گرما را دارد.
۶. تقویت مراتع و اراضی ملی جهت ازدیاد پوشش گیاهی
۷. بسندگی در توسعه بیرویه شهر و شهرها و شهرکهای جدید در پیرامون قم
۸. تلاش برای تامین حقآبه تالابهای قم
۹. بهسوزی موتور خودروها و موتورسیکلتها و همچنین برقیکردن آنها برای کاهش مصرف سوخت و به تبع آن کاهش گرما
۱۰. جلوگیری از هدررفت انرژی برای مثال با عایقبندی منافذ (پنجرهها و درها) و دوجدارهکردن آنها که چنین کاری در ساخت و سازهای جدید تا اندازهای صورت میگیرد.
۱۱. آبخوانداری و ترازمندی آبخوانها با روشهای علمی
۱۲. جلوگیری از ساخت و سازهای بیرویه در مناطق ییلاقی قم و ممنوعیت و محدودیت دسترسی انسانی به ارتفاعات برفگیر و بارشگیر
۱۳. جلوگیری از صدور مجوز بهرهبرداری از معادن بر روی ارتفاعات برفگیر و آبخیزها و جاهایی که منجر به کورشدگی و نابودی چشمهها میشود.
۱۴. ممنوعیت کامل و مطلق حفر چاههای عمیق جدید و مسدودی تدریجی چاهای عمیق موجود و احیاء قناتهای تاریخی و قدیمی
۱۵. ممنوعیت مطلق کفشکنی برای چاههای عمیق
۱۶. ممنوعیت راه دسترسی از ارتفاعات قم به دیگر استانها به منظور جلوگیری از ورود حرارت به این مناطق. بهعبارت دیگر از بنبست خارج کردن روستاهای قم در ارتفاعات و ییلاقات به نظر کاری کاملا زیانآور محسوب میشود.
۱۷. گسترش و آسانرسکردن ناوگان حمل و نقل عمومی تا میل به استفاده شخصی از وسایل نقلیه به کمترین میزان کاهش یابد.
۱۸.باز چرخانی آب مصرفی با رعایت اصول بهداشتی
علت اصلی نباریدن و کاهش بارش برف در قم
نباریدن برف در دهههای اخیر برخلاف دوران کودکی ما همین گرماافزایی شهر در دوران اخیر است. روشنتر، همافزایی عللی که شمرده شد موجب محرومیت از رحمت برف شده است. براساس باور قدیمیها برف اول بلا، برف دوم خلا و برف سوم طلا بود. برفهای سوم به بعد را هم شاهد بودیم. حال آن که در دهههای اخیر حتی برف اول را هم نمیبینیم. جز آن قدیمیهای قم به یاد دارند که ترشیها و ربهای خانگی را در ایام زمستان بدون یخچال تا اوایل بهار نگهداری میکردند، اما حالا به علت افزایش گرمای این شهر امکان نگهداری بدون یخچال حتی در زمستان نیز وجود ندارد.
نگارنده گرماافزایی قم را بدترین پدیده اقلیمی برای این شهر میداند؛ چون اگر برای جلوگیری از آن کاری نشود در بازه زمانی درازمدت و بهتدریج (نیمسدهای و شاید کمتر و سدهای یا چندسدهای) موجب میرایی یا سکونتناپذیر شدن انسان یا حداقل سختتر شدن زندگی در فصول گرم سال در این شهر میشود.
نویسنده اختصاصا این یادداشت را برای خوانندگانی که در بازههای زمانی سی و پنجاه و صد سال آینده آن را خواهند خواند نوشته است تا شاید درودی آن زمانها بر وی فرستند. اگر چه خوانندگانی هم در این دوران آن را خواهند خواند.
