سپهر اقتصاد- خشکسالیهای پیاپی، کاهش شدید منابع آبی و گسترش کانونهای بیابانی، استان قم را در سالهای اخیر با یکی از جدیترین چالشهای زیستمحیطی یعنی پدیده گرد و غبار روبهرو کرده است؛ پدیدهای که علاوه بر تهدید سلامت شهروندان، پیامدهای گستردهای برای محیط زیست، منابع آب و حتی اقتصاد و گردشگری مذهبی این استان به همراه دارد.
به گزارش ایرنا، قم به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود در حاشیه کویر مرکزی ایران، همواره در معرض شکلگیری کانونهای گرد و غبار بوده است؛ با این حال کارشناسان معتقدند تشدید خشکسالی و کاهش ورودی منابع آبی در سالهای اخیر، شرایط را بهگونهای رقم زده که این پدیده بیش از گذشته زندگی مردم این استان را تحت تأثیر قرار داده است.
در همین راستا رئیس سازمان حفاظت محیط زیست گرد و غبار را یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی قم دانست و از قرار گرفتن کانونهای بحرانی این استان در اولویت برنامههای ملی خبر داد.
انصاری: مقابله با ریزگردهای قم در دستور کار ملی
شینا انصاری در جلسه کارگروه مدیریت گرد و غبار قم که ۲۱ اردیبهشت ماه برگزار شد، اظهار کرد: با پیگیریهای انجامشده در سطح ملی، موضوع کانونهای بحرانی فرسایش بادی استان قم در دستور کار کارگروه ملی گرد و غبار قرار گرفته و برنامههای حمایتی برای کنترل این پدیده در حال پیگیری است.
وی تأکید کرد که حل چالشهایی مانند گرد و غبار ماهیتی بینبخشی دارد و بدون همکاری دستگاههای مختلف و مشارکت نهادهای مرتبط امکانپذیر نخواهد بود.
استاندار قم: کاهش حقآبههای زیستمحیطی استان نگرانکننده است
در سطح استانی نیز مسئولان بر ضرورت توجه ویژه به این موضوع تأکید دارند.
اکبر بهنامجو با بیان اینکه در گذشته حقآبهای معادل ۱۵۵ میلیون مترمکعب برای حفظ تعادل زیستی منطقه پیشبینی شده بود، گفت: کاهش شدید این منابع آبی باعث ایجاد شرایطی نگرانکننده شده که در صورت تداوم میتواند به یک فاجعه زیستمحیطی تبدیل شود.
وی همچنین با اشاره به حضور سالانه میلیونها زائر در این شهر افزود: سالانه بیش از ۲۳ میلیون زائر داخلی و شمار زیادی از زائران خارجی به قم سفر میکنند و وجود پدیده گرد و غبار در چنین شهری به هیچوجه زیبنده نیست.Play
مدیرکل هواشناسی: قم در برخی سالها تا ۱۳۰ روز گرد و غبار را تجربه کرده است
مدیرکل هواشناسی قم در این باره میگوید شرایط اقلیمی استان به گونهای است که تقریباً همه سازوکارهای شکلگیری گرد و غبار در آن فعال است.
مهران حیدریبنی اظهار کرد: قم از نظر شرایط اقلیمی و جغرافیایی تقریباً همه مکانیزمهای شکلگیری گرد و غبار و آلودگی هوا را تجربه میکند؛ بهطوری که در شش ماهه نخست سال بیشتر با کانونهای طبیعی گرد و خاک و در شش ماهه دوم نیز با شرایط جوی مؤثر بر افزایش آلودگی هوا مواجه هستیم.
وی با اشاره به آمار ثبتشده از وقوع این پدیده افزود: در برخی سالها تا حدود ۱۳۰ روز همراه با گرد و خاک در استان ثبت شده که نشاندهنده شدت و گستردگی این بحران در قم است.
به گفته وی، کانون «سراجه» یکی از مهمترین منابع تولید گرد و غبار در استان محسوب میشود و در بسیاری از روزهای طوفانی، تودههای گرد و خاک از این منطقه به سمت شهر قم حرکت میکنند.
ورودی آبخوانهای قم تقریباً به صفر رسیده است
در کنار عوامل اقلیمی، کارشناسان یکی از مهمترین دلایل تشدید گرد و غبار در قم را کاهش شدید منابع آبی و خشک شدن بخشهایی از پهنههای طبیعی میدانند.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای قم با هشدار درباره وضعیت منابع آبی استان میگوید ورودی آبخوانهای قم تقریباً به صفر رسیده و شرایط منابع آبی به مرحلهای نگرانکننده رسیده است.
محمد احمدی جبلی در همین زمینه اظهار کرد: با وجود برخی بارشهای بهاری، استان قم همچنان حدود ۳۰ درصد از میانگین بلندمدت بارندگی عقب است و در کنار تهران در صدر استانهای دارای بحران آب کشور قرار دارد.
وی افزود: سد ۱۵ خرداد که یکی از منابع مهم تأمین آب استان محسوب میشود اکنون وارد حجم مرده شده و عملاً امکان انتقال آب از آن وجود ندارد؛ موضوعی که نگرانیها درباره تأمین آب در قم را افزایش داده است.
به گفته این مسئول، کاهش منابع آبی و فشار بر آبخوانها تنها به بحران آب محدود نمیشود، بلکه پیامدهایی مانند افزایش ریزگردها و حتی فرونشست زمین را نیز به دنبال داشته است.
احمدی جبلی با اشاره به وضعیت دشتهای استان تصریح کرد: در برخی مناطق قم میزان فرونشست زمین به بیش از ۳۰ سانتیمتر رسیده که رقمی بسیار نگرانکننده است و نشاندهنده فشار شدید بر منابع زیرزمینی است.
در کنار بحران آب، گسترش عرصههای بیابانی نیز به یکی از عوامل مهم شکلگیری کانونهای گرد و غبار در قم تبدیل شده است.
۳۰۰ هزار هکتار از اراضی قم مستعد تولید گرد و غبار است
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم در این باره میگوید حدود ۳۲۵ هزار هکتار از اراضی استان در زمره عرصههای بیابانی قرار دارد که بخش قابل توجهی از آنها در اطراف شهر قم واقع شدهاند.
مرتضی داودی با اشاره به مطالعات انجامشده در این زمینه افزود: پس از چهار سال بررسی کارشناسی، محدودهای حدود ۳۰۰ هزار هکتار به عنوان مناطق مستعد تولید گرد و غبار شناسایی شده که از این میان حدود ۵۲ هزار هکتار به عنوان کانون اصلی گرد و غبار شهر قم تعیین شده است.
وی کاهش ورودی آب به دریاچه نمک را یکی از عوامل اصلی فعال شدن این کانونها دانست و گفت: در حال حاضر بهجز بخشی از جریان پساب و آب رودخانه شور، ورودی قابل توجه دیگری به این پهنه آبی وجود ندارد.
به گفته داودی، بررسی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد شهر قم علاوه بر کانونهای داخلی، گاهی تحت تأثیر کانونهای بیرونی گرد و غبار بهویژه در محدوده آران و بیدگل نیز قرار میگیرد که همین موضوع ضرورت همکاری میان استانهای همجوار برای مقابله با این پدیده را دوچندان میکند.
کارشناسان همچنین بر این باورند که کاهش حقآبههای زیستمحیطی در سالهای گذشته نقش مهمی در تشدید بحران گرد و غبار در قم داشته است.
برای مهار ریزگردهای قم باید نگاه ملی داشت
نماینده مردم قم در مجلس شورای اسلامی در این باره معتقد است اگر در سالهای گذشته حقآبههای استان بهطور کامل تأمین میشد، امروز بسیاری از کانونهای گرد و غبار شکل نمیگرفت.
محمدمنان رئیسی در این زمینه گفت: اگر در سالهای گذشته حقآبههای قم داده میشد امروز شاهد بحران کانونهای گرد و غبار نبودیم.
وی با اشاره به گستردگی کانونهای بحرانی در بیابانهای قم تأکید کرد: این کانونها تنها محدود به قم نیستند و استانهای همجوار را نیز تحت تأثیر قرار میدهند، بنابراین مقابله با آن نیازمند نگاه ملی و تأمین منابع لازم است.
در کنار هشدارها درباره وضعیت موجود، برنامههایی نیز برای مهار کانونهای گرد و غبار در استان در حال تدوین و اجراست.
مدیرکل منابع طبیعی قم در این زمینه از تهیه یک طرح جامع برای مدیریت کانون اصلی گرد و غبار خبر داد و گفت: در قالب این طرح اقداماتی مانند اجرای کشاورزی حفاظتی، ایجاد بادشکنهای زنده و غیرزنده، احداث تلههای رسوبگیر و نهالکاری در مناطق بحرانی پیشبینی شده است.
به گفته داودی، برای اجرای این برنامه یک جدول زمانبندی ۶ ساله تدوین شده که چهار سال آن به اجرای عملیات و دو سال به مراقبت و نگهداری از عرصههای تثبیتشده اختصاص دارد.
با این حال کارشناسان معتقدند حل ریشهای بحران گرد و غبار در قم تنها با اجرای طرحهای بیابانزدایی ممکن نیست و مدیریت منابع آب، تأمین حقآبههای زیستمحیطی و همکاری ملی میان استانهای درگیر از مهمترین الزامات مهار این پدیده به شمار میرود.
آنچه امروز در آسمان قم به شکل طوفانهای گرد و خاک دیده میشود، تنها یک پدیده طبیعی نیست؛ بلکه نشانهای از فشار فزاینده بر منابع طبیعی و ضرورت بازنگری جدی در شیوه مدیریت آب و محیط زیست در این منطقه است.
